غزل ۱۴۴ : به سر جام جم آن گه نظر توانی کرد

به سر جام جم آن گه نظر توانی کرد                           که خاک میکده کحل بصر توانی کرد

مباش بی می و مطرب که زیر طاق سپهر                    بدین ترانه غم از دل به در توانی کرد

گل مراد تو آن گه نقاب بگشاید                                 که خدمتش چو نسیم سحر توانی کرد

گدایی در میخانه طرفه اکسیریست                            گر این عمل بکنی خاک زر توانی کرد

به عزم مرحله عشق پیش نه قدمی                           که سودها کنی ار این سفر توانی کرد

تو کز سرای طبیعت نمی‌روی بیرون                           کجا به کوی طریقت گذر توانی کرد

جمال یار ندارد نقاب و پرده ولی                               غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد

بیا که چاره ذوق حضور و نظم امور                          به فیض بخشی اهل نظر توانی کرد

ولی تو تا لب معشوق و جام می خواهی                    طمع مدار که کار دگر توانی کرد

دلا ز نور هدایت گر آگهی یابی                                چو شمع خنده زنان ترک سر توانی کرد

گر این نصیحت شاهانه بشنوی حافظ                       به شاهراه حقیقت گذر توانی کرد

معنی ابیات:

۱. آنگاه می توانی به اسرار عارفان نظر کنی که خاک پای عارفان ربانی را سرمه چشم کنی. ( شاگردی عارفان را بکنی. )

۲. در این دنیا و در راه طریقت بدون عشق مباش که با این عشق می توانی غم ها را از دل بیرون کنی.

۳. آن گاه به مرادت (رسیدن به معشوق و حقیقت ) خواهی رسید که مانند نسیم سحر مدام در خدمتش باشی.

۴. شاگردی و گدایی کوی میکده ی عشق اکسیریست که می توانی خاک را با آن زر کنی. ( خاک خودت را به زر گرانبها مبدل گردانی. )

۵. قدمی به سوی مرحله ی عشق بردار که سودهای زیادی در این سفر خواهی کرد.

۶. تو که از طبیعت نفسانی و غرایز نمی توانی جدا شوی که چطور می خواهی از راه طریقت گذر کنی؟

۷. جمال معشوق ازلی و ابدی نقاب و حجاب ندارد اگر تو غبار راه و تنت را پاک کنی می توانی به آن نظر کنی.

۸. تحصیل حضور و تجلی معشوق و منظم کردن امورات با الهام از اهل نظر ممکن است.

۹. ولی تا زمانی که دل در گرو معشوق زمینی داری بدان که نمی توانی کاری از پیش ببری.

۱۰. ای دل اگر از نور هدایت آگاه شوی چون شمع ترک سر کرده و به روشنی می رسی.

۱۱. این پندهای با ارزش حافظ را اگر بشنوی به شاهراه حقیقت می توانی برسی.

برداشت آزاد:

در این غزل خواجه چند پند را برای گذشتن از مرحله ی طریقت به ما می دهد، یکی شاگردی عارفان ربانی ( همچو خود )، دیگری دست کشیدن از نفس و غرایز نفسانی برای رسیدن به حقیقت و آخری عشق ورزیدن.

برای پیمودن هر راهی نیاز به راهنمایی وجود دارد، در مورد طی طریق سالک نیز این امر صادق است البته راهنما می تواند کتاب نیز باشد که کار را کمی دشوارتر می کند اما غیر قابل انجام نیست کتاب های حکما و عرفای بزرگ ما هر کدام به گونه ای درس حکمت و معرفت را مطرح کرده اند و هر کدام نظرات ارزشمند و قابل تأملی دارند.

نفس انسان همیشه او را به سمت امورات زود گذر و آنی می کشاند و از صبر و حوصله بیزار است کما اینکه برای رسیدن به اهداف ارزشمند نیاز به صبر و ممارست و تلاش فراوان است. ضمن اینکه نفس دچار یک سری عادات و خصایص فرومایه هم هست که با تلاش و تمرین می توان آن ها را کنار گذاشت. نفس یک سری تعلقات نیز دارد مانند پول، شهرت و آبرو، قدرت، خانواده و … که برای رسیدن به حقیقت باید از همه ی این ها هم دل کند. غرایز انسان نیز او را سرگرم دنیا می کنند فکر اینکه چه بخوریم یا چگونه با دیگری ارتباط داشته باشیم می تواند از حد متعارف گذشته و زندگی انسان را مختل کند ضمن اینکه در مرحله ی طریقت این اعمال به کمترین حد خود می رسد.

عشق ورزیدن به خلق خدا را آخرین مرحله ایمان نیز می دانند، اینکه چگونه در برابر انسان ها با محبت و شفقت رفتار کنی تا به مرحله ای از تکامل برسی برای من هنوز جای سؤال است!؟ این محبت خالصانه و بدون در نظر گرفتن هدف که همان رسیدن به معشوق ازلی و ابدی است باید صورت گیرد و این کار را مشکل می کند.

گاهی اتفاقاتی می افتد که حال خوب و رفتاری را که در پیش گرفته بودی را همه را مختل می کند و بعد در خود فرو می روی که چون ناگهان از اوج سقوط می کنی و دوباره باید راهی که پیموده بودی را طی کنی شاید این بار دیگر آن اشتباهات نکنی.

خشم نقطه مقابل عشق ورزیدن است. وقتی عملی را می بینی که به خشم وا می داردت اولین کار کظم عصبانیت است برای هضم کردن عصبانیت هم اگر بدانی که تمامی اتفاقات به دست خداوند رقم می خورد و تمامی این اتفاقات برای امتحان توست و در نهایت هم هیچ اتفاق ناگواری نخواهد افتاد زیرا ایمان داری که او مراقب توست عصبانیتت آرام می گیرد.

منابع:

درس حافظ نقد و شرح غزل های حافظ، دکتر محمد استعلامی

گنجور ; حافظ ; غزلیات ; غزل شمارهٔ ۱۴۴

غزل شماره ۱۳۸ | مجموعه اشعار و آثار دکتر عبدالحسین جلالیان

Print Friendly, PDF & Email

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *